भारतात सर्वाधिक गुगल केला जाणारा मणक्याचा प्रश्न — 'माझी पाठदुखी डिस्कची समस्या आहे.' डॉ. ऋषिकेश अभ्यंकर स्पष्ट करतात याचा खरा अर्थ काय.
स्नेहा, वय ४२, दिवसातले नऊ तास खुर्चीत बसून काम करणारी एक सर्वसाधारण महिला. एकदा सकाळी वाकून बूट बांधताना तिच्या पाठीत अचानक कळ आली आणि ती वेदना उजव्या पायापर्यंत गेली. यानंतर तिने लगेच आपली लक्षणे 'गुगल' करायला सुरुवात केली, आणि अनेक क्लिष्ट सल्ल्यांसोबत तिला आजकाल सर्वाधिक लोकप्रिय असलेली तपासणी — एमआरआय — सापडली. स्नेहाने लगेच एमआरआय करून घेतला, ज्यात 'L4-L5 डिस्क बल्ज' असे निदान झाले, ज्याचा अर्थ तिला समजत नव्हता, आणि पुन्हा एकदा हे शब्द गुगलवर शोधल्यावर तिला शस्त्रक्रिया, अर्धांगवायू आणि आयुष्यभर पाठदुखीबद्दलचे भीतीदायक निकाल दिसले. प्रत्यक्षात, स्नेहासारख्या बहुतेक रुग्णांना शस्त्रक्रियेची गरजच पडत नाही. त्यामुळे, इन्स्टाग्राम रील्स किंवा गुगल निकाल पाहून स्वतःच निदान व तपासणी करणे केवळ भीती वाढवते, उपचारास मदत करत नाही. नेहमी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते — आणि आश्चर्य म्हणजे, ९० टक्के रुग्णांना क्वचितच एमआरआयची गरज पडते. एमआरआयबद्दल अधिक सविस्तर पुढे पाहूया.
'स्लिप्ड डिस्क' हे नाव दिशाभूल करणारे आहे — डिस्क प्रत्यक्षात कुठेही 'सरकत' नाही. वैद्यकीय भाषेत याला Prolapsed Intervertebral Disc (PIVD), किंवा डिस्क हर्निएशन असे म्हणतात. मणक्याच्या प्रत्येक हाडांमध्ये (कशेरुका) एक चकतीसारखी रचना असते, ज्याच्या मध्यभागी मऊ, जेलीसारखा गाभा (न्यूक्लियस पल्पोसस) असतो आणि त्याभोवती मजबूत तंतुमय आवरण (अॅन्युलस फायब्रोसस) असते. जेव्हा हे बाहेरचे आवरण झिजते किंवा फाटते, तेव्हा आतील मऊ गाभा बाहेर ढकलला जातो आणि शेजारील मज्जातंतूंवर दाब टाकू शकतो — यालाच आपण 'स्लिप डिस्क' म्हणतो.
हे बहुतेकदा कमरेच्या खालच्या भागात (लंबर स्पाइन) घडते, कारण शरीराचे बरेचसे वजन आणि हालचाल याच भागावर येते. जेव्हा डिस्क सायटिक मज्जातंतूवर दाब टाकते, तेव्हा पायात जाणारी ठणका देणारी वेदना — म्हणजेच सायटिका — जाणवते, जी स्नेहाला जाणवलेल्या लक्षणासारखीच आहे.
डिस्क हर्निएशन क्वचितच एका क्षणात घडते. बहुतेक वेळा, वर्षानुवर्षे साचलेली झीज एका सामान्य हालचालीमुळे — जसे की वाकणे, जड वस्तू उचलणे किंवा अचानक वळणे — शेवटचा धक्का देते. सामान्य जोखीम घटकांमध्ये समाविष्ट आहेत:
स्लिप डिस्कची लक्षणे कोणत्या मज्जातंतूवर दाब आहे यावर अवलंबून असतात, पण सामान्यतः यात समाविष्ट असते:
हा सर्वात महत्त्वाचा आणि सर्वाधिक गैरसमज असलेला प्रश्न आहे. वैद्यकीय संशोधन स्पष्टपणे सांगते की स्लिप डिस्कचे सुमारे ९० टक्के रुग्ण शस्त्रक्रियेशिवाय, केवळ योग्य पुराणमतवादी (नॉन-सर्जिकल) उपचाराने ६ ते १२ आठवड्यांत लक्षणीय सुधारतात. अनेकदा शरीर स्वतःच हर्निएटेड डिस्कचा भाग शोषून घेते — या प्रक्रियेला रिसोर्प्शन म्हणतात — आणि मज्जातंतूवरील दाब आपोआप कमी होतो.
MRI रिपोर्टमध्ये 'डिस्क बल्ज' किंवा 'हर्निएशन' असे शब्द वाचून घाबरण्याची गरज नाही. वयाच्या तिशीनंतर अनेक लक्षणविरहित, पूर्णपणे निरोगी लोकांच्याही MRI मध्ये डिस्कमध्ये असे बदल दिसतात. निदान फक्त स्कॅनवर नव्हे, तर तुमची लक्षणे व शारीरिक तपासणी यांच्याशी सुसंगत असल्यासच अर्थपूर्ण ठरते — त्यामुळे स्कॅन बघून स्वतःच निदान करण्याऐवजी डॉक्टरांकडून त्याचा अर्थ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
बहुतेक रुग्णांसाठी उपचाराची पहिली पायरी ही शस्त्रक्रिया नसून खालील उपायांचे संयोजन असते:
बहुतेक रुग्णांना काही आठवड्यांतच लक्षणीय आराम जाणवतो, आणि व्यायाम सातत्याने चालू ठेवल्यास पुनरावृत्तीचा धोकाही लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
शस्त्रक्रिया हा शेवटचा पर्याय आहे, आणि तो फक्त विशिष्ट परिस्थितीतच सुचवला जातो. खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे आढळल्यास, ती वैद्यकीय आणीबाणी समजून तात्काळ डॉक्टरांशी संपर्क साधावा:
लघवी किंवा शौचावरील नियंत्रण अचानक जाणे, किंवा नितंब व मांडीच्या आतील भागात बधीरपणा (सॅडल अनेस्थेशिया) — हे कॉडा इक्वायना सिंड्रोमचे लक्षण असू शकते, जी एक वैद्यकीय आणीबाणी आहे आणि तात्काळ शस्त्रक्रियेची गरज असते.
या परिस्थितीतही, आधुनिक मायक्रो-डिस्केक्टॉमीसारख्या कमीत कमी छेद असलेल्या (मिनिमली इनवेसिव्ह) शस्त्रक्रिया पद्धतींमुळे रुग्ण अनेकदा त्याच दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी चालू शकतो आणि लवकर बरा होतो.
कोल्हापूरमध्ये पाठदुखीसह पायात कळ जाणवत असल्यास, आमच्याकडील ऑर्थोपेडिक तज्ज्ञ तुम्हाला तुमची समस्या समजून घेण्यास, तुम्हाला खरोखर मणक्याच्या शस्त्रक्रियेची गरज आहे का हे ठरवण्यास आणि योग्य नॉन-सर्जिकल उपचारांद्वारे मार्गदर्शन करण्यास मदत करू शकतात.
याचे स्पष्ट उत्तर आहे — नाही. एमआरआयची गरज क्वचितच असते आणि तो निदानासाठी फारसा उपयोगी नसतो. मात्र, सध्या ही सर्वाधिक गैरवापर होणारी निदान चाचणी बनली आहे. शस्त्रक्रिया करायची असेल तरच एमआरआय आवश्यक ठरतो — तो सर्जनला शस्त्रक्रियेची पातळी व प्रकार ठरवण्यास मदत करतो. अलीकडील वैद्यकीय संशोधनानुसार, स्लिप डिस्कच्या पुराणमतवादी (नॉन-सर्जिकल) उपचारांसाठी एमआरआयची फारशी गरज नसते. बहुतेक डॉक्टर हा फक्त रुग्णांच्या मानसिक समाधानासाठी करतात, कारण अनेक रुग्णांचा असा (चुकीचा) समज झालेला असतो की एमआरआयशिवाय त्यांची समस्या सुटणारच नाही. प्रत्यक्षात, एमआरआय हे केवळ शस्त्रक्रियेचे नियोजन करण्याचे साधन आहे आणि पुराणमतवादी उपचारात त्याची कोणतीही भूमिका नसते. त्यामुळे, पुराणमतवादी उपचार अयशस्वी ठरल्यासच किंवा लक्षणे झपाट्याने बिघडल्यास आणि डॉक्टरांना गरज वाटल्यासच एमआरआय करून घेणे योग्य ठरते.
हा लेख सामान्य शैक्षणिक माहितीसाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. कोणतेही नवीन औषध किंवा व्यायाम कार्यक्रम सुरू करण्यापूर्वी कृपया आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
या लेखातील रुग्णांची नावे बदलण्यात आली आहेत व ती काल्पनिक आहेत. कोणत्याही जिवंत अथवा मृत व्यक्तीशी साम्य असल्यास ते केवळ योगायोग समजावा. हे प्रकरण केवळ शैक्षणिक हेतूने सादर केले आहे.
डॉ. ऋषिकेश अभ्यंकर हे गुडघा प्रत्यारोपण, आर्थ्रोस्कोपी, मणका व अपघात उपचारात तज्ज्ञ ऑर्थोपेडिक सर्जन आहेत. ते रोबोटिक-सहाय्यित गुडघा प्रत्यारोपणात फेलोशिप-प्रशिक्षित असून PubMed जर्नल्समध्ये प्रकाशित संशोधक आहेत.
संपूर्ण माहिती पाहा →डॉ. ऋषिकेश अभ्यंकर यांच्याशी सल्लामसलत बुक करा — वॉक-इनचेही स्वागत.
