एमआरआयमध्ये एसीएल फाटल्याचे दिसणे म्हणजे लगेच शस्त्रक्रिया करावी लागते असे नाही. डॉ. ऋषिकेश अभ्यंकर सांगतात, गुडघ्याच्या दुखापतीनंतर योग्य पुढचे पाऊल सहसा पुनर्वसनाची संधी देणे हेच असते — तात्काळ शस्त्रक्रियेचा निर्णय घेणे नव्हे.
आदित्य, वय २२, फुटबॉल सामन्यादरम्यान त्याचा गुडघा मुरगळला, त्याला स्पष्ट 'पॉप' असा आवाज एकू आला आणि काही तासांतच गुडघा सुजला. वाट पाहणे शक्य नसल्याने त्याने दुखापतीनंतर आठवड्याभरातच एमआरआय काढला. रिपोर्टमध्ये नमूद होते — अंटीरियर क्रूसिएट लिगामेंट (एसीएल) पूर्णपणे फाटला आहे. आपल्याला लगेच शस्त्रक्रिया करावी लागेल याची खात्री पटलेला आदित्य त्याच आठवड्यात ऑपरेशन करण्याची विनंती घेऊन ओपीडीत आला. त्यानंतर झालेली चर्चा स्कॅन चुकीचा होता याविषयी नव्हती — तर अशा रिपोर्टने एकट्याने काय ठरवावे आणि काय ठरवू नये, याविषयी होती.
एमआरआय रिपोर्टमध्ये एसीएल फाटल्याचे नमूद असणे — मग तो अंशतः असो वा पूर्णपणे — हे त्या क्षणीच्या लिगामेंटच्या रचनेचे वर्णन असते. तो स्वतः उपचाराची योजना नसतो. एकसारखा दिसणारा स्कॅन असलेल्या दोन रुग्णांना त्यांचे वय, सक्रियतेची पातळी, ते कोणता खेळ खेळतात आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे — सुरुवातीची वेदना व सूज कमी झाल्यावर व पुनर्वसन सुरू केल्यावर गुडघा प्रत्यक्षात कसा काम करतो, यावर आधारित पूर्णपणे वेगळे उपचार लागू शकतात.
अंशतः फाटलेल्या एसीएलसाठी, आधी पुराणमतवादी (नॉन-सर्जिकल) उपचाराला खरी संधी देण्याचे पुरावे स्पष्टपणे समर्थन करतात. ऑर्थोपेडिक सर्जनवरील सर्वेक्षणांमध्ये बहुसंख्य सर्जन अंशतः फाटलेल्या एसीएलसाठी पहिली पायरी म्हणून शस्त्रक्रियेशिवायचा उपचार निवडतात असे दिसून येते, आणि क्वाड्रिसेप्स व हॅमस्ट्रिंग बळकट करणारी, तसेच संतुलन व प्रोप्रिओसेप्शन प्रशिक्षण असलेली सुनियोजित फिजिओथेरपी अनेक रुग्णांमध्ये शस्त्रक्रियेशिवायच चांगली कार्यक्षम स्थिरता परत आणते. वळसा घेण्याचे व शारीरिकदृष्ट्या मागणी असलेले खेळ पुन्हा खेळू इच्छिणारे तरुण खेळाडू हा गट अस्थिरता कायम राहिल्यास अखेर शस्त्रक्रियेची गरज भासण्याची शक्यता सर्वाधिक असलेला गट आहे, पण त्यांच्यासाठीही पुनर्वसन हीच योग्य सुरुवात असते, त्यापुढे उडी मारून जाणे नव्हे.
पूर्णपणे फाटलेला एसीएल ही अधिक गंभीर बाब आहे, पण तरीही ती क्वचितच तातडीची शस्त्रक्रिया असते. उलट, कोणत्याही पुनर्रचनेपूर्वी गुडघ्याची सूज कमी होऊन फिजिओथेरपीद्वारे पूर्ण हालचाल परत मिळाल्यास — याला 'प्री-हॅब' असे म्हटले जाते — निकाल अधिक चांगले मिळतात. शस्त्रक्रिया करायची की नाही, हा निर्णय — योग्य पुनर्वसनानंतरही गुडघा कार्यक्षमदृष्ट्या अस्थिर राहतो का, म्हणजे दैनंदिन कामांमध्ये कलंडतो का, किंवा बळकटी व स्थिरतेच्या तपासण्यांमध्ये अपयशी ठरतो का — यावर आधारित असावा, केवळ रिपोर्टवर आधारित नव्हे.
पुनर्रचना शस्त्रक्रिया एकदा झाली की ती मागे घेता येत नाही. लवकर काढलेल्या स्कॅन रिपोर्टवरून थेट ऑपरेशन टेबलपर्यंत पोहोचणे, गुडघा पुनर्वसनाला प्रत्यक्षात कसा प्रतिसाद देतो हे पाहण्याची संधीच हुकवते — अशी संधी जी फार कमी किंमतीत सर्व पर्याय खुले ठेवते. रिपोर्टच्या भीतीपोटी लगेच शस्त्रक्रियेस तयार होणारे रुग्ण कधीकधी शस्त्रक्रियेशिवायही तितकाच चांगला निकाल देणारा मार्ग टाळतात.
याचा अर्थ असा नाही की वाट पाहणे नेहमीच सुरक्षित असते. काही लक्षणे स्कॅन केव्हा किंवा काय दाखवतो याची पर्वा न करता तातडीचे लक्ष मागतात.
हा लेख शस्त्रक्रियेच्या विरोधात नाही — तो घाईघाईने घेतलेल्या निर्णयाच्या विरोधात आहे. ज्या रुग्णांमध्ये एसीएल पूर्णपणे फाटल्याचे निश्चित झाले आहे आणि योग्य पुनर्वसनानंतरही कार्यक्षम अस्थिरता कायम आहे — विशेषतः वळसा घेण्याचे किंवा संपर्काचे खेळ पुन्हा खेळू इच्छिणारे तरुण, सक्रिय रुग्ण — त्यांना एसीएल पुनर्रचना शस्त्रक्रियेचा खरा फायदा होतो. हा निर्णय काही आठवड्यांच्या कालावधीत, गुडघा प्रत्यक्षात कसे काम करत आहे यावर आधारित, एकत्रितपणे घेतला जावा — दुखापतीच्याच आठवड्यात नव्हे.
आदित्यच्या गुडघ्याला विश्रांती व ब्रेस देण्यात आले, आणि बळकटी व हालचाल परत मिळवण्यावर लक्ष केंद्रित करणारी फिजिओथेरपी सुरू झाली. पुढील काही आठवड्यांत, हालचाली दरम्यान त्याचा गुडघा स्थिर राहिला आणि एकदाही कलंडला नाही. तो शस्त्रक्रियेशिवाय पुन्हा फुटबॉल खेळू लागला. गुडघा मुरगळल्याची दुखापत झाली असल्यास, आमचे ऑर्थोपेडिक तज्ज्ञ पूर्वा हॉस्पिटलमध्ये योग्य तपासणी करून, तुमचा स्कॅन नेमके काय सांगतो — आणि काय सांगत नाही — हे समजावून सांगू शकतात.
हा लेख सामान्य शैक्षणिक माहितीसाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. गुडघ्याला दुखापत झाल्यास कृपया ऑर्थोपेडिक तज्ज्ञाकडून योग्य तपासणी करून घ्यावी.
या लेखातील रुग्णांची नावे बदलण्यात आली आहेत व ती काल्पनिक आहेत. कोणत्याही जिवंत अथवा मृत व्यक्तीशी साम्य असल्यास ते केवळ योगायोग समजावा. हे प्रकरण केवळ शैक्षणिक हेतूने सादर केले आहे.
डॉ. ऋषिकेश अभ्यंकर हे गुडघा प्रत्यारोपण, आर्थ्रोस्कोपी, मणका व अपघात उपचारात तज्ज्ञ ऑर्थोपेडिक सर्जन आहेत. ते रोबोटिक-सहाय्यित गुडघा प्रत्यारोपणात फेलोशिप-प्रशिक्षित असून PubMed जर्नल्समध्ये प्रकाशित संशोधक आहेत.
संपूर्ण माहिती पाहा →डॉ. ऋषिकेश अभ्यंकर यांच्याशी सल्लामसलत बुक करा — वॉक-इनचेही स्वागत.
