सकाळी उठल्यावर पहिल्या पावलातच टाचेत तीव्र कळ? एक्स-रेमधील 'स्पर' दोषी का नाही ते जाणून घ्या

वैशाली, वय ४२, कोल्हापुरातील एका शाळेत शिक्षिका आहेत — शाळेच्या बहुतांश वेळेत त्या उभ्या असतात. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत वजन कमी करण्यासाठी त्यांनी सकाळी भरभर चालायला सुरुवात केली. काही आठवड्यांतच, दररोज सकाळी अंथरुणातून उठल्याबरोबर उजव्या टाचेत तीव्र, टोचल्यासारखी वेदना जाणवू लागली. थोडे चालल्यावर ती कमी व्हायची, पण दिवसभर वर्गात उभे राहिल्यानंतर संध्याकाळी परत यायची. 'साधासा ताण असेल' असे समजून त्यांनी महिनाभर दुर्लक्ष केले आणि शेवटी ओपीडीत आल्या.

तपासणी करताना, टाचेच्या आतल्या भागावर दाब दिल्यावर तंतोतंत तीच वेदना जाणवली. स्ट्रेस फ्रॅक्चर वगळण्यासाठी आम्ही एक्स-रे काढला — त्यात टाचेच्या हाडातून एक छोटासा हाडाचा स्पर बाहेर आलेला दिसला. वैशाली घाबरल्या. 'डॉक्टर, हा काढण्यासाठी शस्त्रक्रिया करावी लागेल का?' खरे उत्तर त्यांना आश्चर्यचकित करणारे होते — तो स्पर मुळात त्यांची समस्याच नव्हता.

प्लांटार फॅशिआयटिस म्हणजे काय?

प्लांटार फॅशिआ ही पायाच्या तळव्याखाली पसरलेली एक जाड, तंतुमय पट्टी असते, जी टाचेचे हाड बोटांशी जोडते आणि पायाच्या कमानीला आधार देते. जास्त ताणामुळे या पट्टीत वारंवार सूक्ष्म चिरा पडून ती चिडचिड होते व सुजते — यालाच प्लांटार फॅशिआयटिस म्हणतात. ओपीडीत आढळणाऱ्या टाचदुखीचे हे सर्वात सामान्य कारण आहे.

जे लोक अचानक नेहमीपेक्षा जास्त सक्रिय होतात — वैशालीप्रमाणे, ज्या बैठ्या सुट्टीतून एकाएकी रोजच्या भरभर चालण्याकडे वळल्या — त्यांच्यात हे विशेषतः सामान्य आहे.

ओळखीची खूण: पहिल्या पावलातच होणारी वेदना

प्लांटार फॅशिआयटिसचा नमुना सहज ओळखता येण्यासारखा असतो:

• सकाळी उठल्यावर पहिल्या पावलातच टाचेत तीव्र, टोचल्यासारखी वेदना
• चालताना कमी होते — काही मिनिटे चालल्यावर वेदना बऱ्याचदा कमी होते
• दीर्घकाळ उभे राहिल्यावर परत येते किंवा दिवसाच्या शेवटी
• व्यायामादरम्यान नाही, नंतर जास्त — साधारणपणे सक्रिय असताना नाही तर थांबल्यावर वेदना जाणवते
• दाब दिल्यास वेदना — टाचेच्या अगदी पुढे, तळव्याच्या आतल्या भागावर

हे का होते — जोखीम घटक

फॅशिआवर सहन होण्यापेक्षा जास्त ताण पडल्यावर प्लांटार फॅशिआयटिस होतो:

• चालणे, धावणे किंवा उभे राहण्याच्या वेळेत अचानक वाढ
• पोटरीचे स्नायू व अकिलिस टेंडन ताठर असणे
• सपाट पाय किंवा असामान्यपणे उंच कमान
• जास्त वजन, ज्यामुळे प्रत्येक पावलागणिक फॅशिआवरील भार वाढतो
• आधार न देणारे पादत्राणे किंवा कठीण फरशीवर अनवाणी चालणे
• दीर्घकाळ उभे राहावे लागणारे व्यवसाय — शिक्षक, दुकानदार, कारखाना कामगार
• वय ४० ते ६० दरम्यान असणे

त्या हिल स्परबद्दल

तपासणीत काय आढळले

उपचार: प्रत्यक्षात काय उपयोगी पडते

आम्ही वैशालीसाठी एक विनाशस्त्रक्रिया, फॅशिआ-केंद्रित उपचार योजना सुरू केली — कोणतेही इंजेक्शन नाही, कोणतीही प्रक्रिया नाही, फक्त सातत्यपूर्ण रोजच्या सवयी.

प्रथम पाऊल: स्ट्रेचिंग व स्वतःची काळजी

आधारभूत उपाय

• योग्य कमान-आधारासह मऊ, आधार देणारे पादत्राणे — फक्त बाहेर नव्हे तर नेहमीच
• टाचेला उशी देण्यासाठी सिलिकॉन हिल कप्स किंवा तयार ऑर्थोटिक इनसोल्स
• घरातही, कठीण फरशीवर अनवाणी चालणे टाळणे
• चालण्याचे किंवा धावण्याचे अंतर अचानक नव्हे तर हळूहळू वाढवणे
• आवश्यक असल्यास वजन नियंत्रण, ज्यामुळे फॅशिआवरील भार कमी होतो

औषधे

• एनएसएआयडी (NSAIDs) — सुरुवातीच्या आठवड्यांत वेदना व सूज कमी करण्यासाठी अल्पकालीन दाहविरोधी औषधे
• कॉर्टिकोस्टेरॉइड इंजेक्शन — केवळ निवडक हट्टी प्रकरणांसाठी; एक किंवा दोन इंजेक्शनपर्यंतच मर्यादित, कारण वारंवार वापराने टाचेखालील नैसर्गिक चरबीचा थर पातळ होऊ शकतो व फॅशिआ कमकुवत होऊ शकते

विनाशस्त्रक्रिया उपचार पुरेसा नसेल तेव्हा

साधारण १० पैकी ९ रुग्णांना वरील उपायांनी लक्षणीय सुधारणा जाणवते, सहसा काही आठवडे ते काही महिन्यांत. सातत्यपूर्ण विनाशस्त्रक्रिया उपचारानंतरही — साधारणपणे ६ महिने किंवा जास्त काळानंतर — हट्टी राहणाऱ्या थोड्या प्रकरणांसाठी इतर पर्याय आहेत:

• एक्स्ट्राकॉर्पोरियल शॉकवेव्ह थेरपी (ESWT) — फॅशिआमध्ये बरे होण्याच्या प्रक्रियेला चालना देणाऱ्या ध्वनी-लहरी
• निवडक प्रकरणांत प्लेटलेट-रिच प्लाझ्मा (PRP) इंजेक्शन
• प्लांटार फॅशिआ रिलीज शस्त्रक्रिया — दुर्मिळ, सर्व विनाशस्त्रक्रिया उपायांना प्रतिसाद न देणाऱ्या दीर्घकालीन प्रकरणांसाठीच राखीव

वैशालींना बरे होण्यासाठी किती वेळ लागला?

वैशालींनी सकाळचे स्ट्रेच नियमितपणे केले, नाईट स्प्लिंट वापरला आणि शाळेत व घरी दोन्ही ठिकाणी आधार देणारे पादत्राणे वापरण्यास सुरुवात केली. सहाव्या आठवड्यापर्यंत त्यांची पहिल्या पावलातील वेदना लक्षणीय कमी झाली. तिसऱ्या महिन्यापर्यंत ती पूर्णपणे गेली — आणि त्यांना कधीही इंजेक्शनची गरज पडली नाही, त्यांच्या हिल स्परबद्दल पुन्हा चर्चा करण्याचीही गरज पडली नाही.

तीव्रतेपेक्षा सातत्य जास्त महत्त्वाचे ठरले. काही दिवस सकाळचा स्ट्रेच चुकवला तरी पहिल्या पावलातील वेदना परत यायची — हा नमुना चांगले बरे होणाऱ्या जवळजवळ प्रत्येक रुग्णात दिसतो.

डॉक्टरांकडे कधी जावे?

खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे असल्यास उशीर करू नका:

• टाचेत दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ वेदना
• दररोज सकाळी पहिल्या पावलातच तीव्र वेदना जाणवणे
• विश्रांती व सर्वसाधारण वेदनाशामक औषधांनीही न कमी होणारी वेदना
• टाचदुखीसोबत सूज, लालसरपणा किंवा ताप असणे
• टाच किंवा पायात बधीरपणा किंवा मुंग्या येणे
• एक्स-रे अहवालात हिल स्परचा उल्लेख असल्यामुळे शस्त्रक्रियेची काळजी वाटत असल्यास

प्लांटार फॅशिआयटिस हे टाचदुखीच्या सर्वात सहज बरे होणाऱ्या कारणांपैकी एक आहे — आणि बहुतांश प्रकरणांत, सर्वात कमी नाट्यमयदेखील. वैशालींची कहाणी आठवण करून देते की भीतीदायक वाटणारा एक्स-रे निष्कर्ष नेहमीच खरे निदान नसतो — काळजीपूर्वक केलेली क्लिनिकल तपासणी बऱ्याचदा संपूर्ण चित्र स्पष्ट करते.

If you or someone you know in Kolhapur is dealing with persistent heel or foot pain, our orthopaedic team at Purva Hospital can help you get back on your feet without unnecessary procedures.

हा लेख सामान्य शैक्षणिक माहितीसाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. टाचेत किंवा पायात वेदना होत असल्यास कृपया ऑर्थोपेडिक तज्ज्ञाचा सल्ला घ्यावा.

या लेखातील रुग्णांची नावे बदलण्यात आली आहेत व ती काल्पनिक आहेत. कोणत्याही जिवंत अथवा मृत व्यक्तीशी साम्य असल्यास ते केवळ योगायोग समजावा. हे प्रकरण केवळ शैक्षणिक हेतूने सादर केले आहे.