महिन्यातून दोनदा पाळी, खूप जास्त रक्तस्राव किंवा रजोनिवृत्तीनंतर रक्तस्राव — प्रत्येक वयातील कारणे, आवश्यक तपासण्या आणि औषधांपासून मेरिना व शस्त्रक्रियेपर्यंतचे उपचार डॉ. भारती अभ्यंकर यांच्याकडून.
संगीता — दोन मुलांची आई, शिक्षिका आणि पार्टटाईम नोकरी करणारी. नेहमी हसतमुख असणारी संगीता एके दिवशी काळजीत दिसली. “मॅडम, गेल्या दोन ते चार महिन्यांपासून माझी पाळी महिन्यातून दोनदा येतेय. मला खूप काळजी वाटतेय. असे का होत असेल?”
संगीतासारखा त्रास अनेक जणींना होत असेल. तिची पाळी महिन्याच्या २ तारखेला आणि पुन्हा २६ तारखेला येत होती. हा दोष म्हणायचा का? हे समजण्यासाठी आधी सामान्य पाळी कशी असते ते जाणून घेऊ.
सामान्यतः पाळी दर २४ ते ३५ दिवसांच्या अंतराने येते. एकूण रक्तस्राव साधारण ५ ते ८० मिलीपर्यंत असतो आणि तो चार ते सहा दिवस राहतो. खालीलपैकी काही असेल तर पाळीसंबंधी तक्रार आहे असे समजावे:
असे होत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. याची कारणे वयोगटानुसार वेगळी असतात, म्हणून प्रत्येक टप्प्यावर काय असू शकते ते पाहू.
लहान मुलींमध्ये कधीकधी थोडासा रक्तस्राव झालेला आढळतो. पेन्सिलसारखी साधने खेळताना किंवा अजाणतेपणी योनीमार्गात जातात, त्यामुळे जखम होऊन रक्तस्राव होऊ शकतो. योनीमार्गातील जंतुसंसर्ग किंवा संप्रेरकांचे बिघडलेले प्रमाण हेही कारण असू शकते. क्वचित बीजकोषाचा कॅन्सर आणि अगदी क्वचितप्रसंगी लैंगिक अत्याचार हे कारण असू शकते, ज्याची काळजीपूर्वक तपासणी करावी लागते.
किशोरावस्थेत बीजकोषांची पक्वता अद्याप पूर्ण झालेली नसते आणि मेंदूचे नियंत्रण अद्याप व्यवस्थित रुजलेले नसते, त्यामुळे रक्तस्राव अनियमित होतो. याशिवाय गुणसूत्रांतील दोष, गर्भाशय तयार होताना झालेले दोष, योनीमार्गातील जंतुसंसर्ग किंवा रक्त गोठण्यातील दोष ही कारणे असू शकतात.
येथे मुख्यत्वे संप्रेरकांचे असंतुलन कारणीभूत ठरते. गरोदरपणातील समस्या आणि बीजकोषातील गाठीही कारण असू शकतात. औषधांचा चुकीचा वापर — विशेषतः जाहिराती बघून, पुरेशी माहिती न घेता आणि डॉक्टरांचा सल्ला न घेता घेतलेल्या अॅबॉर्शनच्या गोळ्या — अनियमित व अतिरिक्त रक्तस्रावाला कारणीभूत ठरतात.
आता कारणे प्रामुख्याने गर्भाशयाच्या पिशवीतच असतात — फायब्राईडसारख्या गाठी, अॅडिनोमायोसिस, एंडोमेट्रीओसिससारखे आजार आणि गर्भाशयाच्या अस्तरात वाढलेले मांस (एंडोमेट्रियल पॉलिप). थायरॉईडचे आजारही या वयात आढळतात, तर गर्भनिरोधक म्हणून वापरलेली कॉपर-टी कधीकधी जास्त रक्तस्राव करू शकते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे गर्भाशयमुखाचा किंवा गर्भाशयाचा कर्करोग नाही ना, हे तपासणे.
या वयात होणारा असाधारण रक्तस्राव गांभीर्याने घ्यावा लागतो, कारण तो गर्भाशयाचा किंवा गर्भाशयमुखाचा कर्करोग, अथवा गर्भाशयातील पॉलिप यामुळे असू शकतो. रजोनिवृत्तीनंतर वापरल्या जाणाऱ्या संप्रेरकांमुळे (HRT) देखील रक्तस्राव होऊ शकतो. काही स्त्रियांना रजोनिवृत्तीनंतर ब्लडप्रेशर, डायबेटीस यांसारखे आजार सुरू होतात, रक्तवाहिन्या ब्लॉक होतात आणि रक्त पातळ करणारी औषधे चालू असतात — त्यामुळेही रक्तस्राव होऊ शकतो. या वयात योनीमार्गातील जंतुसंसर्गही जास्त प्रमाणात होतात.
रक्तस्राव हे लक्षण एकच असले तरी वयानुसार त्याचा अर्थ पूर्णपणे वेगळा असू शकतो. म्हणूनच उपचार सुरू करण्यापूर्वी कारण शोधणे गरजेचे असते.
जास्त रक्तस्रावामुळे अशक्तपणा जाणवतो, चिडचिडेपणा वाढतो, दम लागतो आणि चक्कर येते — हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे (अॅनिमिया) ही लक्षणे दिसतात. मागे थायरॉईडचा आजार असेल तर वजन वाढणे, कोरडेपणा जाणवणे, प्रत्येक गोष्टीत निरुत्साह वाटणे किंवा कंटाळा येणे अशी लक्षणेही दिसतात. यापैकी काहीही असल्यास तपासणी करून घ्या — पहिली पायरी सहसा रक्ताची तपासणी असते.
रक्ताच्या तपासण्या — हिमोग्लोबिनचे प्रमाण, थायरॉईडचे कार्य आणि रक्त गोठण्यात काही अडचण नाही ना याची तपासणी.
आतून तपासणी (पेल्विक तपासणी) — गर्भाशयाचा आकार, त्यात गाठी आहेत का किंवा जंतुसंसर्ग आहे का हे यातून समजते.
अल्ट्रासोनोग्राफी — योनीमार्गातून केल्यास जास्त उपयुक्त ठरते. यातून गर्भाशयातील गाठी, पॉलिप आणि गर्भाशयाच्या आतील आवरणाची जाडी समजते. थ्री-डी किंवा फोर-डी सोनोग्राफीने गाठ नेमकी कुठे आहे याचे निदान होते.
सीटी किंवा एमआरआय — कर्करोगाची शक्यता वाटल्यास किंवा अधिक तपशील हवा असल्यास.
एंडोमेट्रियल बायोप्सी — क्युरेटिनसारखी छोटीशी तपासणी; यात गर्भाशयाच्या आवरणाचा नमुना घेऊन पॅथॉलॉजिस्टकडून तपासला जातो. चाळिशीनंतर आणि रजोनिवृत्तीनंतर ही तपासणी खूप महत्त्वाची असते. कर्करोगाचे निदान याच बायोप्सीतून होते आणि अहवालानुसार पुढील उपचार ठरतात.
हिस्ट्रोस्कोपी — गर्भाशयाच्या आतील आवरणाची प्रत्यक्ष दुर्बिणीद्वारे तपासणी. हीसुद्धा एक छोटीशी शस्त्रक्रिया आहे; यात एखादा पॉलिप दिसला तर तो काढता येतो आणि त्याची तपासणी पॅथॉलॉजिस्टकडून केली जाते.
पॅपस्मिअर व कॉल्पोस्कोपी — बऱ्याच वेळा पिशवीच्या तोंडावर म्हणजेच सर्व्हिक्सवर मोठी जखम असते आणि त्यातून रक्तस्राव होतो. या तपासणीतून सर्व्हायकल कॅन्सरचे निदान केले जाऊ शकते.
चाळिशीनंतरचा अवाजवी किंवा अनियमित रक्तस्राव आणि रजोनिवृत्तीनंतर झालेला कोणताही रक्तस्राव नीट तपासून घेणे गरजेचे आहे — सल्ल्यानुसार एंडोमेट्रियल बायोप्सीसह. लवकर निदान झाल्यास उपचार सोपे होतात.
निदान झाल्यावर त्यानुसार उपचार केले जातात. उपचारांचे मुख्यतः तीन प्रकार आहेत — औषधोपचार, सर्जिकल उपचार आणि इतर पद्धती. आधी औषधोपचार पाहू.
हे उपचार करण्यापूर्वी वय, मासिक पाळीची वारंवारिता आणि इतर आजारांचा विचार केला जातो. तरुण मुलींमध्ये प्रामुख्याने संप्रेरकांचे असंतुलन हे कारण असते, म्हणून त्यांना संप्रेरकांचा वापर करावा लागतो. चाळिशीपर्यंतच्या स्त्रियांमध्ये गर्भाशयातील अॅडिनोमायोसिस, एंडोमेट्रीओसिस किंवा फायब्राईड असू शकतात. आता एंडोमेट्रीओसिस आणि फायब्राईडसाठी नवीन औषधांचा शोध लागलेला आहे, ज्यांचा वापर अल्पकाळासाठी होऊ शकतो.
तरुण मुलींमध्ये बीजकोषाच्या किंवा गर्भाशयाच्या गाठी खूप मोठ्या असतील तरच सर्जरी केली जाते. गाठ लहान असेल तर औषधोपचारांमुळे ती कमी होऊ शकते, किंवा तिच्याकडे लक्ष ठेवले जाते. एंडोमेट्रीओसिसमध्ये गर्भधारणेचा प्रयत्न करणाऱ्या स्त्रियांना आधी औषधे दिली जातात; त्याने आजार आटोक्यात आला नाही तरच सर्जरीचा विचार होतो. शक्य असेल तेव्हा शस्त्रक्रिया लॅपरोस्कोपीद्वारे म्हणजे दुर्बिणीद्वारे केली जाते. फायब्राईडची गाठ मोठी असली तरी ती दुर्बिणीद्वारे काढता येते, ज्यामुळे गर्भधारणेतील अडथळा दूर होतो.
रजोनिवृत्ती झालेली असेल तर पिशवी काढण्याचा सल्ला दिला जातो. परंतु वयाच्या पन्नाशीपर्यंत प्रत्येक स्त्रीला गर्भाशय आणि त्याबरोबर असणारे बीजकोष कार्यरत असणे गरजेचे असते, म्हणून पिशवी काढणे किंवा हिस्ट्रेक्टॉमी हा अगदी शेवटचा उपाय असतो. आवरणाची बायोप्सी काही दोष दाखवत असेल, फायब्राईडच्या गाठी खूप मोठ्या होऊन इतर अवयवांवर दाब पडत असेल, किंवा एंडोमेट्रीओसिसचे प्रमाण अति जास्त असून इतर उपायांनी सुधारणा होत नसेल, तर पिशवी काढावी लागते.
गर्भाशयात बसवले जाणारे एक छोटे साधन, ज्यात संप्रेरक साठवलेले असते. ते थोड्या प्रमाणात थेट गर्भाशयाच्या आवरणात सोडले जाते आणि हळूहळू अतिरक्तस्रावापासून मुक्तता मिळते. संप्रेरक पिशवीतच काम करत असल्यामुळे शरीरात त्याचा डोस अगदी कमी प्रमाणात जातो, त्यामुळे दुष्परिणाम कमीतकमी होतात. हा उपाय करताना तो तुम्हाला उपयोगी पडेल का याचा सखोल अभ्यास केला जातो. हे साधन पाच वर्षांपर्यंत चालते, त्यानंतर काढावे लागते.
थोडक्यात, अतिरक्तस्राव (मेनोरेजिया) असेल तर पिशवी काढणे हाच एकमेव उपाय नाही. असा उपाय लहान वयात केल्यास आयुष्यभर नैसर्गिक संप्रेरकांशिवाय जगण्याची वेळ येते, ज्यामुळे डोक्यापासून पायापर्यंत प्रत्येक अवयव त्रासला जातो. काळजीपूर्वक निदान आणि परिणामकारक ठरणारा सर्वात कमी त्रासदायक उपचार — हाच योग्य मार्ग आहे.
तुमची पाळी खूप जास्त, वारंवार किंवा अनियमित असेल तर वाट पाहू नका. पूर्वा हॉस्पिटल, कोल्हापूर येथील आमची स्त्रीरोग टीम कारण शोधून योग्य उपचारांचे मार्गदर्शन करू शकते.
हा लेख सामान्य शैक्षणिक व जनजागृतीसाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. पाळी खूप जास्त, वारंवार किंवा अनियमित असल्यास — किंवा रजोनिवृत्तीनंतर रक्तस्राव झाल्यास — कृपया स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
या लेखातील रुग्णाचे नाव बदलण्यात आले आहे व ते काल्पनिक आहे. कोणत्याही जिवंत अथवा मृत व्यक्तीशी साम्य असल्यास ते केवळ योगायोग समजावा. हे प्रकरण केवळ शैक्षणिक हेतूने सादर केले आहे.
डॉ. भारती अभ्यंकर या ३७ वर्षांहून अधिक अनुभव असलेल्या ज्येष्ठ स्त्रीरोग व प्रसूतीतज्ज्ञ आहेत. त्या कोल्पोस्कोपी, गर्भाशयमुख कर्करोग तपासणी तसेच नियमित प्रसूती व स्त्रीरोग उपचारांत तज्ज्ञ आहेत.
संपूर्ण माहिती पाहा →
स्त्रीरोगपाळी आधी वेळेवर येत होती, आता उशिरा येते किंवा येतच नाही — याची १३ संभाव्य कारणे डॉ. तन्वी यांच्याकडून.
महिला आरोग्यमासिक पाळीचे तीन टप्पे, तसेच अनियमित पाळी, अंगावर जास्त जाणे व वेदना यांसारख्या सामान्य तक्रारी — डॉ. भारती यांचे मार्गदर्शन.
महिला आरोग्यवयात येताना शरीरात काय घडते, पहिल्या पाळीच्या वेळी काय अपेक्षित आहे आणि डॉक्टरांना कधी भेटावे — डॉ. भारती यांचे मार्गदर्शन.
डॉ. भारती अभ्यंकर यांच्याशी संपर्क साधा — लवकर तपासणी केल्यास उपचार सोपे होतात.
