पाळी आधी वेळेवर येत होती, आता उशिरा येते किंवा येतच नाही — याची १३ संभाव्य कारणे, निदान व उपचार डॉ. तन्वी हिरेकेरूर-अभ्यंकर यांच्याकडून.
अंजली, वय ३२, गेल्या काही महिन्यांपासून तिची पाळी कधी लवकर तर कधी खूप उशिरा येत होती. सुरुवातीला तिने त्याकडे दुर्लक्ष केले — 'ताण असेल, बरं होईल आपोआप' असं वाटलं तिला. पण तीन महिने पाळीच आली नाही तेव्हा ती घाबरून माझ्याकडे आली. 'डॉक्टर, आधी अगदी वेळेवर यायची, आता काय झालं अचानक?' — हा प्रश्न मला दवाखान्यात सतत ऐकायला मिळतो.
मागील लेखात आपण Primary Amenorrhoea बद्दल — म्हणजे पाळी कधी सुरूच न होण्याबद्दल — जाणून घेतले. या लेखात आपण अंजलीसारख्या असंख्य महिलांना भेडसावणाऱ्या दुसऱ्या समस्येबद्दल बोलणार आहोत — Secondary Amenorrhoea, म्हणजे आधी नियमित असणारी पाळी अचानक किंवा हळूहळू अनियमित होणे किंवा थांबणे.
साधारणपणे ३० ते ४५ दिवसांत होणारी पाळी उशिराने होऊ लागणे — कधी हा कालावधी तीन ते सहा महिन्यांपर्यंतही वाढू शकतो — याला Secondary Amenorrhoea म्हणतात. ही समस्या तरुण मुलींपासून ते वयाच्या पन्नाशीपर्यंत कोणत्याही वयात उद्भवू शकते. यामध्ये होणारा रक्तस्राव नेहमीप्रमाणे असू शकतो, किंवा तो दीर्घकाळही टिकू शकतो.
सर्वात पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे गरोदरपणा. बऱ्याच वेळा पाळी चुकल्याकडे सुरुवातीला दुर्लक्ष केले जाते, आणि अचानक तीन-चार महिन्यांनी पोटाचा आकार वाढल्यावरच ही गोष्ट लक्षात येते.
प्रसूतीनंतर बाळाला अंगावर पाजण्याच्या काळात पाळी वेळच्या वेळी होत नाही — हे पूर्णपणे नैसर्गिक आहे.
गर्भनिरोधक गोळ्यांचा दीर्घकाळ वापर केल्यास मासिक पाळी हळूहळू कमी होत जाऊन बंद होऊ शकते — सुरुवातीला रक्तस्रावाचे प्रमाण कमी होते व कालांतराने पाळी थांबते. गोळ्या बंद केल्यावर काही कालावधीनंतर पाळी परत सुरू होते. स्तनपान करणाऱ्या महिलांसाठीच्या वेगळ्या गोळ्या व गर्भनिरोधक इंजेक्शन्समुळेही पाळी अनियमित होऊ शकते.
मानसिक आजारांवरील औषधे, विशेषतः सिझोफ्रेनियावरील औषधे, पाळीमध्ये अडचणी आणू शकतात.
आजकालच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीतील मानसिक ताण हे खूप महत्त्वाचे कारण आहे. कठीण परिस्थितीला तोंड देण्याची मानसिकता बदलत असल्याने मेंदू तणावाखाली काम करतो, त्यामुळे संप्रेरकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात बदल होऊन पाळीच्या अडचणी उद्भवतात.
अती जास्त प्रमाणात व्यायाम केल्यामुळे शरीरातील चरबीचे प्रमाण खूप कमी होते, आणि त्याचा परिणाम पाळी वेळेवर न होण्यात होतो.
चुकीच्या आहारपद्धती किंवा वजन कमी करण्याच्या चुकीच्या खाण्याच्या सवयींमुळे पाळीच्या तक्रारी होऊ शकतात.
वाढलेले वजन हे सगळ्यात महत्त्वाचे कारण असू शकते. संसारात थोडे स्थिरस्थावर झाल्यावर हळूहळू वजन वाढण्यास सुरुवात होते, त्यामुळे संप्रेरकांचा असमतोल होऊन पाळी अनियमित होते.
मधुमेह, थायरॉईड ग्रंथीचे आजार, क्षय (Tuberculosis), आणि रक्तक्षय (Anaemia) यांसारख्या आजारांमुळेही पाळी अनियमित होऊ शकते.
गर्भपात जास्त वेळा झाला असल्यास, वारंवार पिशवी साफ केलेली असल्यास किंवा जास्त बाळंतपणे झालेली असल्यास पाळीच्या तक्रारी होतात. गर्भपिशवीमध्ये पडदे तयार होऊन तिची पोकळी झाकली जाते व पाळी येण्यास अडथळा निर्माण होतो.
बीजकोषाच्या गाठी (Ovarian Cysts) पाळी न होण्यास कारण ठरू शकतात.
पाळी पूर्णपणे बंद होण्यापूर्वी काही काळ आधी पाळी खूप अनियमित होणे हे सामान्य आहे.
तरुण मुलींमध्ये सध्या मोठ्या प्रमाणात आढळणारा आजार म्हणजे PCOD. हे सेकंडरी अमेनोरियाचे एक अत्यंत सामान्य कारण आहे — याबद्दल सविस्तर माहिती स्वतंत्र लेखात दिली जाईल.
कारण नेमके काय आहे हे समजून घेण्यासाठी खालील तपासण्या केल्या जातात:
प्रेग्नन्सी टेस्ट — सर्वप्रथम गरोदरपणा आहे किंवा नाही हे तपासले जाते.
रक्त तपासणी — हिमोग्लोबिन व साखरेचे प्रमाण, तसेच थायरॉईड व प्रोलॅक्टिन या संप्रेरकांची पातळी तपासली जाते.
सोनोग्राफी — गर्भाशय व बीजकोषाची स्थिती तपासली जाते.
HSG (Hystero Salpingography) — गर्भपिशवीतील पडदे किंवा क्षयरोगाची लागण झाली आहे का हे तपासण्यासाठी वापरले जाते.
पाळी अनियमिततेचे नेमके कारण समजल्यानंतर त्यानुसार उपचार केले जातात. बऱ्याचदा मुख्य कारण चुकीचा व्यायाम व अयोग्य आहार हेच असते — अशा परिस्थितीत आहारतज्ज्ञांचा सल्ला खूप मोलाचा ठरतो.
If your periods have become irregular or have stopped for more than two to three months, don't wait it out on your own. Our gynaecology team at Purva Hospital, Kolhapur can help identify the cause and guide you through the right treatment.
हा लेख सामान्य शैक्षणिक व जनजागृतीसाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. पाळी सलग दोन-तीन महिने अनियमित राहिल्यास किंवा थांबल्यास कृपया स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
या लेखातील रुग्णांची नावे बदलण्यात आली आहेत व ती काल्पनिक आहेत. कोणत्याही जिवंत अथवा मृत व्यक्तीशी साम्य असल्यास ते केवळ योगायोग समजावा. हे प्रकरण केवळ शैक्षणिक हेतूने सादर केले आहे.
डॉ. तन्वी हिरेकेरूर-अभ्यंकर या पूर्वा हॉस्पिटलमध्ये स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्राच्या तज्ज्ञ डॉक्टर आहेत. त्या उच्च जोखमीच्या गर्भधारणा, किशोरवयीन स्त्री-आरोग्य, व महिलांच्या एकूण आरोग्यावर विशेष लक्ष देतात.
संपूर्ण माहिती पाहा →डॉ. तन्वी हिरेकेरूर-अभ्यंकर यांच्याशी संपर्क साधा — वेळीच तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे.
