PCOD आणि PCOS ही एकच स्थिती आहे — आणि २०२६ मध्ये या दोन्हींचे अधिकृतपणे नामकरण PMOS असे करण्यात आले. डॉ. तन्वी हिरेकेरूर-अभ्यंकर सांगतात काय बदलले, का बदलले, आणि याचा तुमच्या उपचारांवर काय परिणाम होतो.
सीमा, वय वर्ष २०, कन्सल्टिंगमध्ये खुर्चीवर बसताच म्हणाली, 'मॅडम, मला पिसोडी झालेय.' मी थोडी चक्रावलेच — हे पिसोडी प्रकरण काय आहे, हे माझ्या डोक्यात यायला जरा कठीणच गेले! मी म्हटलं अगं तुला त्रास काय होतोय हे मला सांग, डॉक्टर मी आहे त्यामुळं निदान मी करायला पाहिजे ना? त्यावर बिचारी सीमा बावचळली. 'अहो मॅडम, आजकाल मैत्रिणींच्यामध्ये ही चर्चा खूप असते हो. आमच्या ग्रुपमध्ये बऱ्याच जणींना हे पिसोडी झालेय.' मग मामला लक्षात आला — तिला म्हणायचे होते PCOD, म्हणजे पॉलीसिस्टीक ओव्हेरीयन डिसिज! आज जाणून घेऊया याचा नेमका अर्थ काय आहे — आणि २०२६ मध्ये या आजाराचे जागतिक स्तरावर नामकरण का बदलले गेले.
प्रथम एक महत्त्वाचा गैरसमज दूर करूया: PCOD (Polycystic Ovarian Disease) आणि PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) या दोन वेगळ्या समस्या नाहीत — त्या एकाच स्थितीची दोन वेगवेगळी नावे आहेत. भारतात 'PCOD' हा शब्द जास्त प्रचलित आहे, तर आंतरराष्ट्रीय वैद्यकीय साहित्यात 'PCOS' हा शब्द जास्त वापरला जातो. पण दोन्ही नावे प्रत्यक्षात एकाच आजाराला सूचित करतात.
नावाप्रमाणे वाटते की पॉली म्हणजे जास्त, सिस्ट म्हणजे पाण्याच्या गाठी. बीजकोषामध्ये सामान्यत: छोटे-छोटे पेशींचे समूह (फॉलिकल्स) असतात, जे दर महिन्याला परिपक्व होऊन बीज बाहेर सोडतात. या स्थितीत ही प्रक्रिया पूर्ण होत नाही — फॉलिकल्स अपरिपक्व राहतात व बीजकोषात तसेच साचून राहतात. अल्ट्रासोनोग्राफीमध्ये हे छोटे अपरिपक्व फॉलिकल्स 'गाठींसारखे' दिसतात, म्हणून याला 'पॉलीसिस्टिक' असे नाव पडले.
मात्र आंतरराष्ट्रीय संशोधनाने हे स्पष्ट केले आहे की हे खऱ्या अर्थाने पॅथॉलॉजिकल (रोगकारक) सिस्ट नसतात — ते फक्त अपरिपक्व राहिलेले फॉलिकल्स असतात. त्यामुळे 'पॉलीसिस्टिक' हे नावच वैद्यकीयदृष्ट्या दिशाभूल करणारे आहे, आणि हीच या आजाराच्या नामकरणातील गोंधळाची खरी सुरुवात आहे.
मे २०२६ मध्ये, जगातील आघाडीच्या वैद्यकीय संस्थांनी — ५६ रुग्ण संघटना व वैद्यकीय संस्थांनी, १४,३६० हून अधिक रुग्ण व डॉक्टरांच्या सहभागाने — एक ऐतिहासिक जागतिक सहमती प्रक्रिया पूर्ण केली, आणि The Lancet या जगप्रसिद्ध वैद्यकीय जर्नलमध्ये हे अधिकृतपणे प्रकाशित झाले. या प्रक्रियेत PCOS/PCOD या दोन्ही जुन्या नावांना बाजूला ठेवून एक नवीन, अधिक अचूक नाव मान्य करण्यात आले: Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome — म्हणजेच PMOS.
हे नवीन नाव तीन गोष्टी स्पष्टपणे दर्शवते — हा फक्त गर्भाशय किंवा बीजकोषाचा प्रश्न नाही:
इन्सुलिन, टेस्टेस्टेरॉनसारखी पुरुषी संप्रेरके, मेंदूतील संप्रेरके आणि बीजकोषातील संप्रेरके — अशा अनेक संप्रेरक प्रणाली एकाचवेळी बिघडलेल्या असतात, फक्त एकच नाही.
लठ्ठपणा, मधुमेह, उच्च रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल वाढ, फॅटी लिव्हर आणि हृदयविकाराचा धोका — हे सर्व या स्थितीचा अविभाज्य भाग आहेत, केवळ 'दुष्परिणाम' नाहीत.
बीजकोषातील बिघाड, अनियमित पाळी व गर्भधारणेतील अडचण — हा भाग अजूनही खरा आहे आणि महत्त्वाचा आहे, परंतु तो संपूर्ण चित्राचा फक्त एक भाग आहे.
जगभरात या नवीन नावाकडे संक्रमण होण्यासाठी तीन वर्षांचा कालावधी निश्चित करण्यात आला आहे, आणि आंतरराष्ट्रीय वैद्यकीय मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये (जी १९५ देशांत वापरली जाते) याचा समावेश २०२८ पर्यंत पूर्ण होईल. त्यामुळे येत्या काही वर्षांत तुम्हाला PCOD, PCOS आणि PMOS ही तिन्ही नावे वापरली जाताना दिसतील — पण लक्षात ठेवा, ती सर्व एकाच स्थितीबद्दल बोलत आहेत.
जगभरात सुमारे १७ कोटी (170 million) महिलांना हा आजार आहे, आणि यातील तब्बल ७० टक्के महिलांचे अद्याप निदानच झालेले नाही. भारतातही याचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे — आज जवळजवळ २० टक्के तरुण मुली किंवा स्त्रियांमध्ये हे आढळते, तर पंधरा ते वीस वर्षांपूर्वी हे प्रमाण खूपच कमी, म्हणजे तीन ते चार टक्केच होते. या आजाराला वयाची मर्यादा नाही — पाळी सुरू झाल्यापासून बंद होईपर्यंत कोणत्याही वयातील स्त्रीला हा होऊ शकतो. संशोधनानुसार, यातील जवळजवळ ८५ टक्के महिलांमध्ये इन्सुलिन प्रतिरोध (Insulin Resistance) आढळतो — अगदी सडपातळ महिलांमध्येही हे प्रमाण ७५ टक्के आहे.
मासिक पाळीतील अंतर वाढत जाते. काहीवेळा तीन ते सहा महिन्यांचा कालावधी होऊ लागतो. अंगावरील स्रावाचे प्रमाणसुद्धा बदलते — काहींच्यामध्ये रक्तस्राव अगदीच थोडासा किंवा १ ते २ दिवसच होतो, तर काहींच्यामध्ये १२ ते १५ दिवससुद्धा रक्तस्राव होत राहतो.
पुरुषांच्यामध्ये ज्याप्रकारे केसांची वाढ असते, त्याप्रमाणे ओठाच्या वर (मिशीसारखे), दाढीसारखे केस येतात व बेंबीच्या खालील भागातही केसांची वाढ होऊ लागते. पुरुषांच्यात असणारे टेस्टेस्टेरॉन नावाचे संप्रेरक बीजकोषांद्वारे जास्त प्रमाणात तयार होऊ लागते, त्यामुळे हे बदल दिसतात.
आजकालची बैठी जीवनशैली याला मुख्यतः कारणीभूत ठरते. आहारातील बदललेल्या सवयी, बाहेरचे पदार्थ खाण्याचे वाढलेले प्रमाण, जंकफूडचा वापर, मोबाईल व कॉम्प्युटरसारख्या साधनांचा अतिरिक्त वापर, व्यायामांचा अभाव — या सर्व गोष्टींमुळे वजन वाढू लागते. शरीरातील चरबीचे प्रमाण वाढून संप्रेरकाचे संतुलन आणखी बिघडते. २५ हा साधारण नॉर्मल बीएमआय धरला जातो — त्यापेक्षा जास्त झाल्यास तो अनेक आजारांना, त्यापैकी PCOD लाही आमंत्रण देतो.
चेहऱ्यावर मुरुमांचे प्रमाण खूप वाढते, त्वचा खूप तेलकट होते, डोक्यावरचे केस गळू लागतात व काहीवेळा टक्कल पडू लागते.
मानेभोवती, काखेत किंवा इतर त्वचेच्या घडीच्या भागात काळसर, जाडसर चट्टे किंवा पट्टे उमटू शकतात — हे इन्सुलिन प्रतिरोधाशी संबंधित असते.
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे अशा स्त्रियांमध्ये गर्भधारणा होण्यास अडचण येते — दर महिन्याला तयार होणारे व बाहेर पडणारे बीज या स्त्रियांमध्ये व्यवस्थित तयार होत नाही.
PCOD केवळ प्रजोत्पादन संस्थेपुरते मर्यादित नाही — यामध्ये जवळजवळ अठ्ठावीस प्रकारची लक्षणे शरीरभर दिसू शकतात. अनुवंशिकता यामध्ये खूप महत्त्वाची असते, आणि स्थूलता — विशेषतः कंबरेभोवतीचा वाढलेला घेर — हा एक मोठा कारणीभूत घटक असतो.
PCOD मध्ये बीजकोषांद्वारे पुरुषांच्यात आढळणारी संप्रेरके, विशेषतः टेस्टेस्टेरॉन, अवाजवी प्रमाणात तयार होतात. त्यामुळे मेंदूपासून होणारे नेहमीचे संप्रेरक-नियमन बिघडते, आणि बीजांची वाढ व्यवस्थित होऊ शकत नाही. अतिरिक्त चरबीमध्येही पुरुषी संप्रेरके तयार होण्याचे प्रमाण वाढते, त्यामुळे अनावश्यक केसांची वाढ होते. PCOD चे परिणाम फक्त प्रजोत्पादन किंवा पाळीपुरते मर्यादित राहत नाहीत — यामुळे मधुमेह, उच्च रक्तदाब यांसारखे आजार होण्याची शक्यताही वाढते.
अद्ययावत आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार (जी १९५ देशांत वापरली जाते), प्रौढ महिलांमध्ये (वय २० व त्यावरील) खालीलपैकी किमान दोन निकष पूर्ण झाल्यास — व इतर आजार वगळल्यानंतर — निदान केले जाते: (१) अनियमित किंवा अंडोत्सर्ग न होणारी पाळी, (२) रक्त तपासणी किंवा लक्षणांवरून दिसणारी पुरुषी संप्रेरकांची अधिकता, (३) अल्ट्रासोनोग्राफीत दिसणारे बीजकोषातील बदल किंवा रक्तातील AMH (Anti-Müllerian Hormone) या संप्रेरकाचे वाढलेले प्रमाण. किशोरवयीन मुलींमध्ये (वय १० ते १९) यापैकी पहिल्या दोन निकषांचीच आवश्यकता असते.
मासिक पाळीच्या तक्रारी, वंध्यत्व, अनावश्यक जागी येणारे केस वगैरे तक्रारी काहीवेळा इतर आजारांमध्ये — उदा. थायरॉईडचे आजार, अॅड्रिनल ट्युमर, टर्नर सिंड्रोम — मध्येही असू शकतात, त्यामुळे याचा विचार करून पुढील तपासणी केली जाते. सर्वप्रथम रक्तामधील खालील संप्रेरके व घटक तपासले जातात:
थायरॉईड ग्रंथींची तपासणी
प्रोलॅक्टिनचे प्रमाण
टेस्टेस्टेरॉन हे संप्रेरक
रक्तातील साखरेचे प्रमाण व इन्सुलिन प्रतिरोध
फॉलिकल स्टिम्युलेटिंग हार्मोन (FSH)
ल्यूटीनायझिंग हार्मोन (LH)
लिपिड प्रोफाईल
AMH (Anti-Müllerian Hormone) — आवश्यक असल्यास
पेशंटचा बॉडी मास इंडेक्स (BMI) काढला जातो, ज्यावरूनही निदानास मदत होते. यानंतर अल्ट्रासोनोग्राफी केली जाते, ज्यामुळे बीजकोषातील अपरिपक्व फॉलिकल्सची संख्या व स्थान तपासले जाते. काही रुग्णांमध्ये, विशेषतः जिथे अल्ट्रासोनोग्राफी स्पष्ट निष्कर्ष देत नाही, तिथे AMH रक्त तपासणी हा अल्ट्रासोनोग्राफीला पर्यायी व तितकाच विश्वासार्ह मार्ग ठरतो.
PMOS असलेल्या महिलांना हृदयविकाराचा धोका लक्षणीयरीत्या जास्त असतो — संशोधनानुसार, या महिलांमध्ये एकंदर हृदयविकाराचा धोका साधारण महिलांपेक्षा जवळजवळ पावणेदोन पट, हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका अडीच पट, आणि पक्षाघाताचा (स्ट्रोक) धोका पावणेदोन पट जास्त असतो. यामागचे मुख्य कारण म्हणजे इन्सुलिन प्रतिरोध, लठ्ठपणा आणि दीर्घकालीन दाहक बदल — जे केवळ पाळी किंवा प्रजोत्पादनाशी संबंधित नसून संपूर्ण शरीरावर परिणाम करतात.
सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यायला हवी ती म्हणजे — PCOD हा मुख्यत्वे आपल्या रोजच्या आहार-विहारातील अनियमिततेमुळे होणारा त्रास आहे. त्यामुळे दिनचर्येतील नियमितपणा हे एक अत्यंत प्रभावी साधन आहे — आणि लठ्ठपणा असल्यास तो कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे सर्वांत महत्त्वाचे ठरते, ज्यासाठी नियमित व्यायामाची खूपच गरज असते.
सर्वांत चांगला व्यायाम म्हणजे चालणे — दररोज कमीत कमी चाळीस ते पंचेचाळीस मिनिटे वेगाने चालणे गरजेचे आहे. यामध्ये नियमितपणा आणि वेग या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. शक्य असल्यास जॉगिंग किंवा पळण्याची जोड दिली तर उत्तम. ज्यांना जिम करणे शक्य आहे त्यांनीही तो व्यायामप्रकार अवलंबावा — शिक्षकांकडून योग्य पद्धत समजून घेऊन त्यांच्या देखरेखीखाली करावा.
एरोबिक्ससारखे व्यायाम प्रकार तरुणींमध्ये आवडीचे बनत आहेत. योगासने विशेष महत्त्वाची आहेत — यामुळे शारीरिक लवचिकतेबरोबरच मानसिक संतुलनही साधले जाते, ज्यामुळे संप्रेरकांचे प्रमाण योग्य राखण्यास मदत होते. सूर्यनमस्कारांचे यामध्ये खूप महत्त्व आहे, आणि प्राणायामही संप्रेरकांवर नियंत्रण ठेवण्यास उपयुक्त आहे.
जास्त स्थूल असणाऱ्यांनी व्यायामाचा कालावधी वाढवावा, जेणेकरून जास्तीत जास्त उष्मांक खर्च होऊन वजन कमी होण्यास मदत होईल. वजन कमी झाल्यामुळे शरीरातील इन्सुलिन कमी होऊन अँड्रोजेन कमी होते व बीज तयार होण्यास मदत होते. व्यायाम आणि आहार हातात हात घालून येतात — आहारातील उष्मांक कमी करणेही तितकेच गरजेचे आहे.
आहारामध्ये पिष्टमय पदार्थांचे प्रमाण खूप कमी केले पाहिजे. उसळी, डाळी, पालेभाज्या, अंडी यांचा समावेश आहारात करावा. तेलकट, मसालेदार, मांसाहारी पदार्थ टाळावेत. फास्टफूडचा आजकाल खूप अतिरेक होतोय, ज्यामध्ये पिष्टमय व चरबीयुक्त पदार्थांचे प्रमाण जास्त असते — त्यामुळे स्थूलता वाढून BMI वाढतो व PCOD सुरू होतो किंवा बिघडतो. बैठी जीवनशैली असल्यास शारीरिक हालचाल जाणीवपूर्वक करावी — दर तासाने पाच ते दहा मिनिटांचा ब्रेक घेऊन थोडे चालावे.
PCOD बरोबरच मधुमेह, उच्च रक्तदाब, काही हृदयाचे आजार, लठ्ठपणा, रक्तातील वाढलेले कोलेस्ट्रॉल यांसारख्या इतर व्याधींचे नियंत्रण करणेसुद्धा गरजेचे ठरते. योग्य जीवनशैली, परिपूर्ण संतुलित आहार आणि नियमित व्यायाम — वर सांगितल्याप्रमाणे — या सर्वांच्या व्यवस्थापनाचा पाया आहेत.
औषध, व्यायाम आणि आहार यांनी अपेक्षित परिणाम मिळाला नाही, तर शस्त्रक्रियेचा उपाय योजला जातो. यामध्ये दुर्बिणीद्वारे बीजकोषांमधील पाण्याचा निचरा केला जातो — याला 'ओव्हेरिअन ड्रिलिंग' म्हणतात. मात्र याबाबत बरेच दुमत आढळते, आणि आजकाल हा पर्याय सर्वसाधारणपणे टाळला जातो.
नाव कोणतेही असो — PCOD, PCOS किंवा PMOS — मूळ स्थिती तीच आहे, आणि तिचे नक्की मूळ कारण अजूनही पूर्णपणे समजलेले नसल्यामुळे त्याबद्दल संशोधन सुरूच आहे. मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे — योग्य जीवनशैली, नियमित व्यायाम आणि संतुलित आहार यांमुळे अनेक स्त्रियांमध्ये हा आजार टाळता येतो किंवा आधीच असलेल्यांमध्ये तो नियंत्रणात आणता येतो.
कोल्हापूरमध्ये अनियमित पाळी, अनावश्यक केसांची वाढ किंवा गर्भधारणेतील अडचण जाणवत असल्यास, पूर्वा हॉस्पिटल येथील आमची स्त्रीरोग टीम निदान निश्चित करून सर्वांत महत्त्वाच्या जीवनशैलीतील बदलांपासून सुरुवात करत योग्य उपचारांबाबत मार्गदर्शन करू शकते.
हा लेख सामान्य शैक्षणिक व जनजागृतीसाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुम्हाला PCOD/PCOS/PMOS असल्याचा संशय असल्यास कृपया स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. या लेखातील नामकरणासंबंधीची माहिती The Lancet (मे २०२६) मध्ये प्रकाशित जागतिक सहमती अहवालावर आधारित आहे.
या लेखातील रुग्णांची नावे बदलण्यात आली आहेत व ती काल्पनिक आहेत. कोणत्याही जिवंत अथवा मृत व्यक्तीशी साम्य असल्यास ते केवळ योगायोग समजावा. हे प्रकरण केवळ शैक्षणिक हेतूने सादर केले आहे.
अवाजवी रक्तस्रावाची वयानुसार कारणे, तपासण्या आणि औषधांपासून मेरिना व शस्त्रक्रियेपर्यंतचे उपचार — डॉ. भारती अभ्यंकर यांच्याकडून.
पाळी आधी वेळेवर येत होती, आता उशिरा येते किंवा येतच नाही — याची १३ संभाव्य कारणे डॉ. तन्वी यांच्याकडून.
मासिक पाळीचे तीन टप्पे, तसेच अनियमित पाळी, अंगावर जास्त जाणे व वेदना यांसारख्या सामान्य तक्रारी — डॉ. भारती यांचे मार्गदर्शन.
डॉ. तन्वी हिरेकेरूर-अभ्यंकर यांच्याशी संपर्क साधा — स्पष्ट निदान आणि सर्वांत महत्त्वाच्या जीवनशैली बदलांपासून सुरू होणारी उपचार योजना.